piątek, 27 marca 2015

Tydzień w kinie - "Oculus"

Zdawałoby się, że miłośnicy filmowego horroru mogą wznieść nieśmiały, bo nieśmiały, ale jednak okrzyk radości – niezależne amerykańskie kino grozy toruje sobie drogę na nasze ekrany. Szkoda tylko, że przebycie oceanu i połowy Europy zajęło „Oculusowi” aż półtora roku, co pozwala sądzić, iż kopie dostarczono z Ameryki polskiemu dystrybutorowi wpław i na piechotę. Kto jednak czekał, mógł sobie osłodzić te długie miesiące seansem udostępnionej choćby na serwisie YouTube krótkometrażówki Mike'a Flanagana o nieco konfundującym, sugerującym sequel tytule „Oculus: Chapter 3 – The Man with the Plan”, a będącej pierwowzorem omawianego tytułu. Niskobudżetowy filmik stał się kartą przetargową Flanagana, planującego nakręcić całą serię podobnych, kameralnych spektakli grozy. Ale okazała się ona niewystarczająco mocna. Inwestorzy nie byli zainteresowani sfinansowaniem i tak niewymagającego dużego nakładu pomysłu, z którym ten pukał od drzwi do drzwi ładnych parę lat. Flanagan zwrócił się do społeczności internetowej i za pomocą platformy Kickstarter zebrał pieniądze na inny projekt, który chodził mu po głowie, okrzyczaną „Absentię”. Film ten umieścił jego nazwisko na amerykańskiej mapie obiecujących twórców kina gatunkowego i pozwolił powrócić do pierwotnego zamysłu. Niedawno Flanagan nakręcił kolejny horror, „Somnia”, z Kate Bosworth i Thomasem Jane'em oraz muzyką Danny'ego Elfmana – może nam się poszczęści i trafi do nas za kilkanaście miesięcy – i ma się zabrać za remake popularnego slashera z drugiej połowy lat dziewięćdziesiątych „Koszmar minionego lata”.

"Królewna Śnieżka. Następne pokolenie"
Ale to „Oculus” otworzył mu drogę do metaforycznego Hollywood. Zrealizowany za pięć milionów dolarów film zarobił niemal dziesięciokrotnie więcej, niż kosztował, zbierając po drodze zaskakująco pozytywne recenzje. Zaskakująco, gdyż to bałaganiarstwo niesłychane, choć trzeba przyznać, że nader efektowne. Flanagan, snując historię nawiedzonego lustra, które wywołuje obłęd u każdego, kto nieroztropnie zdecyduje się zawiesić je na ścianie, rozbija narrację na dwie płaszczyzny czasowe i symultanicznie ciągnie obie opowieści, nakładając przeszłość na teraźniejszość i odwrotnie. Formalnie atrakcyjny zabieg nie znajduje jednak usprawiedliwienia scenariuszowego, a nawet obnaża jego słabostki, bowiem niektóre ujęcia czy nawet całe sceny sprokurowane są ewidentnie dla zaspokojenia artystycznej potrzeby czystej ekstrawagancji, z tym, ze owa wystawność jest jedynie markowana, bowiem niski budżet nie pozwolił Flanaganowi na formalne fikołki. Sprawdza się jednak – co udowadnia zarówno powodzenie „Oculusa” w Stanach Zjednoczonych, jak i dalsze, opisane pokrótce powyżej losy reżysera – jako rozbudowana próbka umiejętności dobijającego czterdziestki, szukającego swojej szansy filmowca. O fabule szkoda się rozpisywać, bowiem atrakcją jest tutaj również poskładanie całej tej intrygi do kupy, a przytoczenie jej w odpowiednim porządku chronologicznym mogłoby zrujnować zamierzony efekt.

Ma „Oculus” parę rzeczy godnych uwagi i świeżych rozwiązań – emitowane przez lustro diaboliczne projekcje przedstawiające lęki małżeństwa będącego bohaterami wydarzeń sprzed lat przywodzą na myśl sztuczki oceanu myśli z „Solaris” Lema; interesująca struktura narracyjna, pomimo niedociągnięć w postaci odgrywanych na ekranie wydarzeń z przeszłości, o których już opowiedziano w teraźniejszości; lovecraftowe z ducha niedookreślenie istoty starożytnego zła nękającego rodzinę – ale nie udaje się Flanaganowi wykreować niepokojącego klimatu, który powinien charakteryzować kino grozy. Zastosowane doraźnie efekty „straszące” przypominają strzały oddane na oślep. Słabość scenariusza i drewniana gra aktorska wzmagają poczucie umowności całego widowiska i trudno zdobyć się na konieczne dla odpowiedniego odbioru horroru zawieszenie niewiary, nawet pomimo pomysłowości całego przedsięwzięcia.

Recenzja ukazała się w miesięczniku "Kino".

wtorek, 17 marca 2015

"Zrozumieć komiks" - Scott McCloud

Koronne dzieło Scotta McClouda mogłoby się wydawać albo próbą przekonania przekonanych, albo wołaniem po próżnicy, bo kto potencjału komiksu jeszcze nie zauważył, ten do lektury zapewne i tak nie zasiądzie. Ale nic bardziej mylnego. Samo obcowanie z danym medium, choćby i częste, ekspertem nie czyni, zaś McCloud, prezentując teoretyczny fundament, na którym stoi dzisiejsza kultura komiksowa, podejmuje brawurową próbę opisania tego, co nie zostało dostatecznie opisane. Brawurową, gdyż zamiast klecić kolejny nużący akademicki esej, wybiera formę najodpowiedniejszą: o komiksie opowiada przy pomocy komiksu. Rysunek staje się tym samym nie tyleż środkiem służącym egzemplifikacji, co integralnym elementem dzieła pozwalającym na dynamiczną, płynną analizę prowadzoną przez amerykańskiego „Arystotelesa komiksu”. Jak informuje wydawca na czwartej stronie okładki, swoisty wykład McClouda jest punktem referencyjnym dla badaczy i miłośników medium, ale pojawić może się obawa, czy jest to zarazem pozycja przystępna dla, bez urazy, niedzielnego czytelnika. Otóż jak najbardziej. Chyba prościej – i ciekawiej! – o komiksach opowiadać się nie da. Gawędziarski styl McClouda sprzyja niezobowiązującej lekturze, a narracyjnej lekkości towarzyszy błyskotliwość autora, który upycha na dwustu paru stronach multum treści. „Zrozumieć komiks” jest bowiem nie tyle próbą sformalizowania pewnego zasobu pojęć, jakimi powinno się posługiwać przy fachowej rozmowie o medium, ale subiektywnym, a co za tym idzie oryginalnym, na nie spojrzeniem.


McCloud już na samym początku podkreśla, że komiks pokryty jest naroślą stereotypizacji, zestawem pewnych pojęć niepozwalających na zaakceptowanie go jako dziedziny godnej uwagi akademika i konesera, a przymiotnik „komiksowy” odbiera się zazwyczaj pejoratywnie i służy on określeniu rzeczy nadmiernie uproszczonych i schematycznych. O ile faktem jest, że laik faktycznie spojrzy na medium jako całość przez pryzmat popularnych amerykańskich serii o superbohaterach, które przeważnie i tak zna jedynie ze słyszenia bądź z kina, tak McCloud udowadnia, że nawet rzemieślnicze, a może raczej fabrycznie produkowane opowieści są starannie opracowanymi dziełami sztuki narracyjnej. Bo choć zdaje się być medium szalonym – i jest nim w istocie – komiks również podporządkowuje się pewnym konwencjom, aczkolwiek nie bezmyślnie, i zostawia tyle samo miejsca na autorską inwencję, co, dajmy na to, film czy literatura. Dlatego też McCloud stroni zazwyczaj od budowania analogii pomiędzy komiksem a innymi mediami (chyba że jest to absolutnie koniecznie dla zobrazowania jakiejś myśli) i choć kuszące byłoby objaśnienie na przykład niezwykle trafnego terminu „dookreślenia” – który, w dużym skrócie, opisuje sposób operowania interwałem pomiędzy kadrami – na zasadzie porównania do cięcia montażowego, autor stara się posługiwać osobną terminologią.

McCloud pisze intuicyjnie, jakby zastanawiał się na głos nad tym, co chodzi mu po głowie, ale przez cały czas ma baczenie na odbiorcę, dlatego stara się nawet najprostsze, żeby nie powiedzieć oczywiste, rzeczy podeprzeć przykładem, wyłuszczyć i zobrazować. Innymi słowy: nie pozwala sobie na skrót myślowy i niedopowiedzenie, dzięki czemu „Zrozumieć komiks” jest dziełem konkretnym, uporządkowanym i przemyślanym, dalekim od luźnych rozmyślań, choć taki pozór stara się autor utrzymać. Książkę McCloud podzielił na klarowne rozdziały podporządkowane teoretycznym zagadnieniu – choćby użyciu koloru czy określeniu ram czasowych wydarzeń ujętych kadrem – przy czym każdy kolejny zdaje się naturalnym rozwinięciem poprzedniego, aż do pojawiających się na końcowych stronach kwestii ogólnych objaśniających funkcjonowanie samego medium. „Zrozumieć komiks”, choć jest pozycją zdecydowanie ambitną, nie wyczerpuje tematu, z czego zresztą McCloud, szczególnie zważywszy na jego niewyczerpany zapał fascynata, zdawał sobie sprawę. Dlatego tytuł ten doczekał się siedem lat później, w znaczącym roku 2000, kontynuacji zatytułowanej „Reinventing Comics”, w której autor rozprawiał o przyszłości medium, oraz wydane już przed niemal dekadą „Making Comics”. Oby i te pozycje do nas zawitały.


Tekst ukazał się na łamach "Dziennika. Gazety Prawnej".

środa, 11 marca 2015

Jesień życia i śmierć Sherlocka Holmesa

Egotyczny, uzależniony od adrenaliny ekscentryk z Baker Street chyba dostałby szału, gdyby pod mikroskopem przyszło mu badać nie próbki krwi, ale wycinki z plastra miodu. Lecz Arthur Conan Doyle i tak zdecydował się posłać swojego bohatera na arcynudny odpoczynek.

Zaszyty gdzieś na rubieżach hrabstwa Sussex, grzebiący urękawiczonymi dłońmi w ulach, niegdysiejszy prywatny konsultant detektywistyczny odnalazł, co zadziwiające, zasłużony spokój, choć trudno wyobrazić sobie, że ten pałający narcystyczną miłością do swojego przerośniętego ego facet potrafiłby osiągnąć stan emerytalnej nirwany. Tylko dwukrotnie odpowiedział na wołanie zewu chwalebnej przeszłości – raz, aby udaremnić plany niemieckiego szpiega; drugi, chcąc rozwiązać zagadkę tajemniczej śmierci, która sama zapukała do jego drzwi. Nie były to bynajmniej ostatnie opowiadania o Holmesie ogłoszone drukiem przez Doyle'a, ale chronologicznie najpóźniejsze. Mistrz kryminału nie zdecydował się na stałe przywrócić londyńskiego geniusza do czynnej służby, choć przecież, pod naporem czytelniczego niezadowolenia, niegdyś zgodził się nawet wskrzesić go z martwych.


Zmęczony wymyślaniem coraz to nowych opowiadań o mistrzu dedukcji, chcąc poświęcić się prozie historycznej, w 1893 roku Doyle uśmiercił Sherlocka Holmesa i jego nemezis profesora Moriarty'ego w spienionych odmętach alpejskiego wodospadu Reichenbach. Osiem lat opierał się nierzadko niewybrednym listom, krzywym spojrzeniom i błagalnym apelom, aż napisał bodaj najsłynniejszą historię o detektywie z Baker Street, czerpiącego z brytyjskiej grozy gotyckiej „Psa Baskerville'ów”, podkreślając jednak, że rzecz dzieje się jeszcze przed odejściem Holmesa. Ale właściwy comeback nastąpił niedługo potem. Doyle wyjaśnił, że detektyw jedynie sfingował swoją śmierć. Ciał przecież nigdy nie odnaleziono. Lecz jakie konsekwencje dla londyńskiego półświatka miało zniknięcie Sherlocka i Moriarty'ego? Kto zapełnił luki po obu? Jak wyglądała ich spuścizna?

Podobne pytania zadawał sobie Anthony Horowitz, brytyjski pisarz i scenarzysta, autor znakomitego „Domu jedwabnego”, wydanej parę lat temu książki usankcjonowanej przez rozporządzających dziedzictwem Doyle'a jako kanoniczna opowieść o błyskotliwym detektywie. Namaszczony na spadkobiercę klasyka kryminału, Horowitz odkrył nieznany epizod z życia Sherlocka. I teraz, po paru latach, robi to ponownie. Ukazująca się u nas po paru miesiącach od oryginalnej publikacji książka zatytułowana przewrotnie „Moriarty” – jak uprzedził sam autor, Holmes pojawia się na kartach powieści jedynie na moment – również zamalowuje białe plamy, objaśnia, co działo się w trakcie owej trzyletniej przerwy (dziennikarze angielscy nadali jej nawet swojego czasu miano „Wielkiej”), która dzieli zniknięcie detektywa od jego powrotu. Bo, jak to bywa w kryminale, na miejsce Profesora Zbrodni czyha niejeden, a są i tacy, jak znany ze „Znaku Czterech” inspektor Athelney Jones, którzy próbują wdrożyć metody Holmesa do codziennej pracy policyjnej. Rzecz jasna Horowitz nie naśladuje pisarskiego stylu Doyle'a, zresztą jego język, choć równie kwiecisty, jest dosadniejszy, bo i opisuje rzeczywistość bardziej ponurą i złowieszczą. Autor „Moriarty'ego” dysponuje odmienną wrażliwością niż jego wielki poprzednik, dla niego zbrodnia to bynajmniej nie szarada, nie żadna tam dżentelmeńska gra, lecz babranie się po łokcie w zepsuciu, nurzanie się w miejskim szlamie. Nieprzeciętny literacki warsztat Horowitza pozwala mu rozbudować uniwersum Holmesa i jednocześnie zachować stylistyczną niezależność, bo choć pisarz ewidentnie inspiruje się Doyle'em, umiejętnie unika biernego naśladownictwa. I pilnuje się, aby jego opowieści, choć są przecież na granicy apokryfu, nie burzyły kanonu.

Horowitza do ściągnięcia cugli wyobraźni obliguje oczywiście błogosławieństwo Conan Doyle Estate, ale niejeden autor przed nim, którym podobne skrupuły nie doskwierają, próbował dopisać albo dalsze losy Holmesa, albo dumał nad tym, co też słynny detektyw porabiał pomiędzy jednym a drugim opowiadaniem brytyjskiego ojca chrzestnego kryminału. Zaraz po rzekomej śmierci detektywa angielską stolicę w komiksie „Sherlock Holmes i wampiry Londynu” (wydanie polskie zaplanowane jest na marzec) nawiedzają mroczne stwory i moce nadprzyrodzone. Z kolei Dziamjang Norbu, pisarz i polityczny aktywista, wysnuł teorię, że po wydarzeniach znad wodospadu Reichenbach obaj śmiertelni przeciwnicy trafili do Tybetu, a Moriarty okazał się mistykiem, który pragnie posiąść moc starożytnego kryształu. Powieść „The Mandala of Sherlock Holmes” została wydana po angielsku i wyróżniona indyjskim odpowiednikiem nagrody Bookera. Nie tylko Norbu rozważał możliwość, że Moriarty upadek z wodospadu przeżył. James Gardner, brytyjski pisarz znany z oficjalnych kontynuacji cyklu o Jamesie Bondzie, poświęcił złoczyńcy trzy książki, w których sportretował go jako mafioza ery wiktoriańskiej, pociągającego za sznurki londyńskich organizacji przestępczych. Ale bodaj najciekawszą wersję zdarzeń przedstawił Jeremy Paul w sztuce teatralnej „The Secret of Sherlock Holmes” – w której wystąpili zresztą niezapomniani Jeremy Brett i Edward Hardwicke, czyli, odpowiednio, Holmes i Watson ze słynnego brytyjskiego serialu telewizyjnego wyprodukowanego przez Granada Television – sugerując, iż Moriarty był jedynie wytworem wyobraźni detektywa rozpaczliwie łaknącego rywalizacji z człowiekiem dorównującym mu intelektem.

Sherlock Holmes nie znalazł spokoju po śmierci, czemu miano by więc nie niepokoić go na emeryturze? Pisarz Cay Van Ash, przyjaciel Saxa Rohmera, wybrany przez rodzinę angielskiego pisarza do napisania kontynuacji powieści o doktorze Fu Manchu, wezwał detektywa w stanie spoczynku do pojedynku z chińskim geniuszem zbrodni. Michael Chabon w swojej krótkiej powieści „The Final Solution”, choć nie zdradza imienia podstarzałego mistrza dedukcji, który ma pokrzyżować szyki nazistom, sugeruje wyraźnie, że chodzi o Holmesa. Amerykanka Laurie R. King napisała całą serię książek dla starszej młodzieży, w których emerytowany Sherlock przyucza do zawodu młodą Mary Russell; dziewczyna staje się później jego równorzędną partnerką. Uwagę przyciąga też ostatnio – zapewne spora w tym zasługa objeżdżającego festiwale filmu Billa Condona z Ianem McKellenem – traktująca o o emerytowanym detektywie z Baker Street książka Mitcha Cullina „A Slight Trick of the Mind”. Dziewięćdziesięciotrzyletni Holmes nie bawi się już w rozwiązywanie kryminalnych zagadek, ale toczy bitwę ze swoim, niegdyś działającym sprawnie jak dobrze naoliwiona maszyna, umysłem. Zanim na dobre straci pamięć, snuje opowieść o przeszłości.

Arthur Conan Doyle nie mógł chyba przewidzieć, że jego bohater będzie żył nie jednym, a tysiącem żyć. Sherlocka Holmesa nie ima się śmierć, jest ponad nią jako bliski doskonałości twór popkulturowy. Pytanie tylko, kto zobaczy w nim, tak jak choćby Mitch Cullin, człowieka.

Tekst ukazał się na łamach "Dziennika. Gazety Prawnej".